Kapitalizm Nedir? Karl Marx’ın Bakış Açısıyla Eleştirel Bir Değerlendirme
Kapitalizm. Hani şu “her şeyin parayla ölçüldüğü” sistem. Yani, kapitalizm her şeyin satılabildiği, her şeyin alınıp satıldığı bir düzen. Kapitalizm nedir diye sorarsanız, bir yandan “Yeterince parası olan her şeye sahip olur” diye özetlenebilir. Ama öte yandan, bu sistemin aslında insanların emeğini nasıl “değersizleştirdiği” ve yaşam standartlarını nasıl şekillendirdiği konusunda çok daha derin bir eleştiri barındırıyor. Ve işte bu noktada devreye giriyor Karl Marx.
Marx, kapitalizmi sadece bir ekonomik sistem olarak değil, aynı zamanda toplumları şekillendiren bir yapısal hastalık gibi görüyordu. Hem yerden yere vuruyordu hem de bu sistemin işleyişinin ne kadar sistematik ve köklü olduğunu gösteriyordu. Bu yazıda, kapitalizmi Marx’ın bakış açısından ele alırken, sevdiğimiz ve sevmediğimiz yanlarını, açıkça, cesurca tartışacağım.
Kapitalizmin Güçlü Yönleri: Hız, Yenilik ve Bireysel Özgürlük
Kapitalizmin bir şeyi başardığı kesin: Hızlı büyüme ve yenilikçilik. Eğer bugün dünyada teknoloji, bilim, sağlık, otomotiv gibi birçok alanda gelişmeler yaşanıyorsa, bunların büyük bir kısmı kapitalist sistemin bir ürünüdür. İçimdeki pragmatik taraf diyor ki: “Evet, kapitalizm insanları tek amaca odaklar. O amaç da kâr etmektir. Ama bazen para kazanmak da insanlığı ileriye götürebilir.”
Kapitalizm, bireysel özgürlüğü savunur. Yani, bir fikriniz varsa, bu fikirle para kazanabilirsiniz. Bir şey üretip satabilir, iş kurabilir, kendi işinizi yaratabilirsiniz. Kapitalizmin en büyük vaatlerinden biri de bu özgürlük. Yani bir yandan herkese potansiyel fırsatlar sunar, bir yandan da herkesin arzu ettiği yaşam tarzını seçebilme şansı verir. “Hayalini kurduğun işi yap” mottosu, kapitalizmin en büyük reklamlarından biri.
Ama şu noktada içimdeki eleştirel insan hemen devreye giriyor: “Evet, ama bu fırsatlar kimin elinde? Herkes eşit şartlara sahip mi? Kapitalizmde, fırsatlar, varlıklı ve güçlü kesimlerin daha da büyümesine neden olmuyor mu?”
Kapitalizmin Zayıf Yönleri: Sınıf Ayrımları, Emeğin Değersizleşmesi ve Çevreye Zarar
Şimdi gelin, işin eleştirel tarafına bakalım. Kapitalizmin en büyük sorunu, Marx’a göre, insanları sadece birer iş gücü ve tüketici olarak görmesidir. Kapitalizm, insanların emeğini, değerini doğru bir şekilde takdir etmektense, onu sadece üretkenlik aracına dönüştürür. Çalışanlar, kapitalist sistemde kendi emeklerinin değerini tam anlamıyla alamazlar. Çünkü bir yanda işçilerin emeği sömürülürken, öbür tarafta çok küçük bir azınlık devasa zenginliklere kavuşur.
İçimdeki pragmatik taraf “Ama tabii ki, emek bir değeri karşılıyor. İnsanlar çalışmak için eğitiliyor, çok çalışarak başarıya ulaşabilirler” diye itiraz edebilir. Ama, Marx’ın dediği gibi, bu işin matematiği basit değil. Birinin emeği değerli olsa da, o kişinin emeğinden kazanç sağlayan büyük güçler, çalışanın yaşam kalitesini asla değiştirmez. Bir başka deyişle, kapitalizmde emeğinizin karşılığını almanız, daha çok şansa ve pozisyonunuza bağlıdır.
Bunlara ek olarak, kapitalizmin çevreye verdiği zarar oldukça açık. Tüketim kültürü, aşırı üretim, kaynakların tükendiği noktalar… Kapitalizm, doğayı metalaştırma işinde oldukça başarılı. Her şey satılabilir: Hava, su, toprak… Ama ya bu kaynaklar tükenirse? Kapitalizm, bazen doğayı, bu kadar sistematik bir şekilde tüketiyor ki, bunun sonrasında yaşam alanları bile tehlikeye giriyor. Peki ya kapitalizmin “hızlı büyüme” vaadi, gezegenimizin sağlığına zarar veriyorsa, gerçekten her şeyin paraya dönüştürülmesi doğru mu?
Kapitalizm ve Toplumsal Adalet: Gerçekten Eşit Bir Sistem Mi?
Marx, kapitalizmi daha çok bir sınıf savaşı olarak görüyordu. Bu sistemin asıl amacı, sahip olanı daha da güçlendirmek ve olmayanı daha da yoksullaştırmaktır. Çünkü kapitalizmde parayı kazananlar, aslında parayı sadece daha fazla kazanmak için kullanacaklardır. Toplumdaki sınıf ayrımları, giderek daha belirgin hale gelir. Aslında, kapitalizmde eşitlik sadece teorik bir kavramdır. Gerçekten eşit bir toplum yoktur, çünkü fırsatlar bile sınıf farklılıklarıyla şekillenir.
Daha da ileri gidersek, kapitalizmdeki en büyük sorunlardan biri, sınıfsal çatışmanın, toplumun her katmanına yansımasıdır. İçimdeki eleştirmen bunu şöyle özetliyor: “Kapitalizmde herkesin şansı eşit değildir. Bu şans, temelde zengin olabilmek için doğuştan gelen bir özellik gibi görünür. Yani sistem aslında hiç de adil değildir. Çalışmanın gücü var ama, çalışmanın ödülleri, çok daha büyük bir sistemin elindedir.”
Kapitalizm ve İnsan Hakları: Bireysel Özgürlük Mü, Kapitalist Kâr Mı?
Sonuçta, kapitalizm nedir sorusuna kesin bir cevap vermek zor. Marx’ın bakış açısından kapitalizm, her ne kadar yenilik ve gelişim getirse de, sınıfsal eşitsizlikleri pekiştiriyor, doğayı tahrip ediyor ve en önemlisi, insanların emeğinin karşılığını hakkıyla almasını engelliyor. Bugün, birçok kişi kapitalizmi bireysel özgürlük ve gelişim için bir fırsat olarak görse de, öbür tarafta çok daha acı bir gerçek var: Bu fırsatlar, çoğu zaman sadece belirli bir kesime sunuluyor.
Kapitalizmde ne kadar bireysel özgürlükten bahsediyorsak, o kadar da toplumsal eşitsizlikler gözlerimizin önünde beliriyor. Ve buradaki soru şu: Kapitalizm gerçekten insan özgürlüğünü mü savunuyor, yoksa yalnızca belirli bir kesimin özgürlüğünü mü?
Kapitalizm, kapitalist sınıfın çıkarlarını koruyarak kendini sürdürüyor. Peki bu gerçek, bizim “özgürlük” ve “eşitlik” anlayışımızla ne kadar örtüşüyor?